TBN dầu nhớt là gì? TBN (Total Base Number) là chỉ số kiềm tổng, cho biết lượng chất kiềm dự trữ trong dầu để trung hòa axit sinh ra khi động cơ đốt nhiên liệu. Đơn vị là mg KOH/g. TBN càng cao, dầu càng có nhiều “dự trữ” chống axit; khi TBN giảm quá mức, dầu mất khả năng bảo vệ và động cơ dễ bị ăn mòn. TBN đặc biệt quan trọng với động cơ diesel xe tải, máy phát điện và động cơ tàu biển, những nơi nhiên liệu có thể chứa lưu huỳnh.
Tóm tắt nhanh
- TBN dầu mới của dầu động cơ diesel tải nặng thường khoảng 8–12 mg KOH/g; dầu tàu biển có thể cao hơn nhiều.
- Hai phương pháp đo: ASTM D2896 (thường cho dầu mới) và ASTM D4739 (thường cho dầu đã qua sử dụng); không so trực tiếp hai kết quả.
- Mốc cảnh báo phổ biến: TBN giảm còn khoảng 50% so với dầu mới, hoặc TBN xuống gần bằng chỉ số axit TAN.
- Với doanh nghiệp miền Bắc, đội xe, máy phát điện và tàu thuyền tại Hải Phòng, Quảng Ninh nên đưa TBN vào gói phân tích dầu định kỳ.
TBN dầu nhớt là gì và vì sao dầu cần tính kiềm?
Khi nhiên liệu cháy trong động cơ, lưu huỳnh và các sản phẩm cháy tạo thành hợp chất có tính axit. Một phần khí cháy lọt xuống cacte qua xéc măng và hòa vào dầu. Nếu không được trung hòa, axit làm ăn mòn bạc lót, xi lanh, chi tiết đồng và thúc đẩy dầu bị oxy hóa nhanh hơn.
Để chống lại quá trình này, dầu động cơ được pha các phụ gia tẩy rửa có tính kiềm. TBN đo tổng lượng kiềm đó, quy đổi theo số miligam KOH tương đương trong một gam dầu. Trong quá trình sử dụng, kiềm liên tục bị tiêu hao nên TBN giảm dần.
TBN khác TAN thế nào?
| Chỉ số | Đo cái gì | Xu hướng khi dầu cũ đi |
|---|---|---|
| TBN – chỉ số kiềm tổng | Dự trữ kiềm để trung hòa axit | Giảm dần |
| TAN – chỉ số axit tổng | Lượng axit trong dầu | Tăng dần |
TBN thường dùng để theo dõi dầu động cơ. TAN thường dùng cho dầu công nghiệp như dầu thủy lực, dầu tuabin, và cũng được theo dõi thêm ở dầu động cơ.
Cách đo TBN: ASTM D2896 và ASTM D4739
Cả hai là phương pháp chuẩn độ nhưng dùng axit khác nhau, nên cho kết quả khác nhau trên cùng một mẫu:
| Tiêu chí | ASTM D2896 | ASTM D4739 |
|---|---|---|
| Axit chuẩn độ | Axit perchloric, rất mạnh | Axit hydrochloric, an toàn hơn |
| Đo được | Cả thành phần kiềm “mạnh” và “yếu” | Không đo hết toàn bộ dự trữ kiềm |
| Thường dùng cho | Dầu mới, ghi trên TDS | Dầu đang sử dụng trong phòng thí nghiệm phân tích |
| Chênh lệch | D4739 thường thấp hơn D2896, có thể tới khoảng 2 mg KOH/g trên cùng mẫu | |
Nguồn: Fluid Life, WearCheck. Hệ quả thực tế: nếu TDS ghi TBN 10 theo D2896 và phòng thí nghiệm báo dầu đang dùng TBN 7 theo D4739, mức tiêu hao thực tế không phải 3 đơn vị. Hãy lấy mẫu dầu mới đo cùng phương pháp làm mốc.
TBN bao nhiêu thì cần thay dầu?
Không có một con số cố định cho mọi động cơ. Các phòng thí nghiệm phân tích dầu thường dùng hai nguyên tắc tham khảo:
- TBN giảm còn khoảng 50% so với dầu mới (đo cùng phương pháp): nên lên kế hoạch thay dầu.
- TBN xuống gần bằng hoặc thấp hơn TAN: theo WearCheck, khi hai đường giao nhau, độ nhớt thường tăng nhanh và kim loại như chì, đồng, thiếc tăng do ăn mòn.
Ngưỡng cuối cùng nên theo khuyến cáo của nhà sản xuất động cơ và phòng thí nghiệm phân tích. Xem thêm quy trình tại bài phân tích dầu nhớt định kỳ và quy trình phân tích mẫu dầu nhớt.
Ví dụ TBN trên TDS dầu động cơ diesel
Theo TDS Shell Rimula R5 E 10W-40, dầu đạt API CI-4, ACEA E7 và có TBN 10 mg KOH/g theo ASTM D2896, tro sunfat 1,2% theo ASTM D874. Hai thông số này thường đi cùng nhau: phụ gia kiềm chứa kim loại tạo TBN nhưng cũng tạo tro khi cháy.
Đây là lý do động cơ đời mới lắp bộ lọc hạt DPF thường dùng dầu “tro thấp” (low SAPS), với TBN thấp hơn dầu động cơ đời cũ. TBN cao hơn không có nghĩa là dầu tốt hơn cho mọi động cơ; phải chọn theo cấp API/ACEA và phê duyệt của nhà sản xuất. Xem các lựa chọn trong danh mục dầu động cơ Shell Rimula.
TBN và lưu huỳnh trong dầu diesel tại Việt Nam
Thị trường Việt Nam có hai loại dầu diesel phổ biến. Theo hướng dẫn của Petrolimex, DO 0,001S-V có hàm lượng lưu huỳnh tối đa 10 mg/kg, trong khi DO 0,05S-II tối đa 500 mg/kg.
- Nhiên liệu nhiều lưu huỳnh hơn tạo nhiều axit hơn, TBN của dầu tiêu hao nhanh hơn.
- Đội xe dùng DO 0,05S hoặc đổ nhiên liệu từ nhiều nguồn nên theo dõi TBN khi muốn kéo dài chu kỳ thay dầu.
- Động cơ Euro 5 có DPF được thiết kế cho nhiên liệu lưu huỳnh thấp; dùng sai nhiên liệu ảnh hưởng cả dầu và hệ thống xử lý khí thải.
TBN trong dầu động cơ tàu biển
Động cơ tàu biển dùng nhiên liệu nặng có hàm lượng lưu huỳnh cao hơn nhiều so với diesel đường bộ. Từ ngày 1/1/2020, Tổ chức Hàng hải Quốc tế giới hạn lưu huỳnh trong nhiên liệu tàu biển ở mức 0,50% khối lượng bên ngoài vùng kiểm soát khí thải (IMO 2020). Tàu có hệ thống lọc khí thải vẫn có thể dùng nhiên liệu lưu huỳnh cao hơn.
Vì vậy, dầu động cơ tàu biển có nhiều cấp TBN, và việc chọn cấp TBN phải khớp với loại nhiên liệu tàu đang dùng. Chọn TBN quá cao cho nhiên liệu lưu huỳnh thấp có thể gây đóng cặn; chọn quá thấp cho nhiên liệu lưu huỳnh cao dễ gây ăn mòn. Với các chủ tàu, xưởng sửa chữa tàu tại Hải Phòng, Quảng Ninh, xem thêm danh mục dầu nhớt hàng hải.
Đội xe và máy phát điện miền Bắc nên theo dõi TBN thế nào?
| Đối tượng | Lý do cần theo dõi | Gợi ý |
|---|---|---|
| Xe tải, xe đầu kéo tuyến Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh | Chạy nhiều, muốn kéo dài chu kỳ thay dầu | Lấy mẫu vài lần đầu để xác lập đường xu hướng TBN |
| Máy phát điện dự phòng trong KCN Bắc Ninh, Hưng Yên | Ít chạy, dầu nằm lâu, nhiên liệu tồn kho lâu | Kiểm tra TBN, nước và nhiên liệu lẫn trong dầu mỗi năm |
| Máy công trình | Chạy không tải nhiều, nhiên liệu từ nhiều nguồn | Theo dõi cùng độ nhớt và muội than |
| Tàu, sà lan tại cảng Hải Phòng, Quảng Ninh | Nhiên liệu có thể thay đổi theo chuyến | Đối chiếu cấp TBN dầu với hàm lượng lưu huỳnh nhiên liệu |
Với máy phát điện, xem thêm bài dầu cho máy phát điện diesel công nghiệp. Hồng Dương cung cấp dầu động cơ và dầu hàng hải Shell từ kho Thanh Trì (Hà Nội) và KCN Tiên Sơn (Bắc Ninh). Doanh nghiệp tại địa phương có thể xem thêm nhà phân phối dầu nhớt Shell tại Hải Phòng và dầu công nghiệp tại Bắc Ninh.
Cách đọc kết quả TBN: 5 bước
- Xác định phương pháp đo của dầu mới và dầu đang dùng.
- Lấy TBN dầu mới cùng phương pháp làm mốc 100%.
- Tính phần trăm còn lại ở mỗi lần lấy mẫu và vẽ đường xu hướng.
- Đối chiếu TAN, độ nhớt, kim loại mòn để xác nhận dầu có đang xuống cấp nhanh không.
- Điều chỉnh chu kỳ thay dầu dựa trên xu hướng, không dựa trên một mẫu đơn lẻ.
Sai lầm thường gặp
- So TBN trên TDS (D2896) với kết quả phòng thí nghiệm (D4739) rồi kết luận dầu hao kiềm quá nhanh.
- Chọn dầu TBN cao nhất cho động cơ có DPF.
- Kéo dài chu kỳ thay dầu cho đội xe dùng nhiên liệu nhiều lưu huỳnh mà không phân tích dầu.
- Dùng dầu động cơ đường bộ thay dầu tàu biển hoặc ngược lại.
Câu hỏi thường gặp
Không có mức “tốt” chung. TBN phải phù hợp cấp API/ACEA, loại động cơ và nhiên liệu. Quan trọng hơn là theo dõi TBN giảm nhanh hay chậm khi sử dụng.
Thường không. Với dầu công nghiệp, chỉ số axit TAN và độ nhớt được theo dõi phổ biến hơn.
Thường do nhiên liệu nhiều lưu huỳnh, khí lọt cacte lớn, động cơ chạy quá nóng hoặc chu kỳ thay dầu quá dài. Cần xem thêm các chỉ tiêu khác để khoanh vùng.
Lấy mẫu dầu đúng kỹ thuật khi động cơ còn ấm, ghi rõ số giờ hoặc số km, gửi phòng thí nghiệm. Hồng Dương có thể hỗ trợ tư vấn quy trình; liên hệ hotline 0913322699.
Kết luận
Hiểu TBN dầu nhớt là gì giúp doanh nghiệp đọc đúng báo cáo phân tích và chọn đúng dầu cho động cơ diesel, máy phát điện, tàu biển. Hãy so TBN cùng phương pháp đo, theo dõi xu hướng thay vì một con số, và chọn cấp TBN phù hợp với nhiên liệu thực tế.
Nếu đội xe, máy phát điện hoặc tàu thuyền của doanh nghiệp bạn hoạt động tại miền Bắc và cần chọn dầu phù hợp nhiên liệu đang dùng, hãy liên hệ Hồng Dương qua trang liên hệ, hotline 0913322699 hoặc email Nguyenquangtruong@hongduong.com.vn. Hồng Dương sẽ đối chiếu mã dầu Shell phù hợp và kiểm tra tồn kho tại kho Thanh Trì (Hà Nội) hoặc KCN Tiên Sơn (Bắc Ninh).
Văn phòng giao dịch: P105 Nhà C3 Làng Quốc Tế Thăng Long, Phường Dịch Vọng, Quận Cầu Giấy, Thành phố Hà Nội.